Terugblik AI-bijeenkomst: behouden van menswaardig werk vraagt om menselijke sturing

Het programma van de bijeenkomst draaide om beleidsmatige kaders, technische mogelijkheden en een praktische invulling via een workshop en een panel met ervaringsdeskundigen. Hieronder lees je een verslag van de dag.

Beleidskaders voor AI nodig

Het Europees en Nederlands AI-beleid richt zich op verantwoord gebruik waarbij menselijke waardigheid, rechtvaardigheid en gelijkheid centraal staan. Een belangrijk instrument hierbij is de ALTAI (Assessment List for Trustworthy AI), dat helpt bij het toetsen van systemen aan betrouwbaarheidseisen. Ook de Sociaal-Economische Raad benadrukt in haar advies over AI en werk (pdf) dat verantwoord AI-gebruik kan leiden tot verbetering van de kwaliteit van werk en de arbeidsproductiviteit. Beleid is nodig, omdat de gewenste ontwikkeling niet vanzelf komt.

Er zijn verschillende aanknopingspunten voor vakbondsvertegenwoordigers om te zorgen dat de implementatie van AI op een goede manier gebeurt. In AI-wetgeving worden verschillende vormen van risico’s gedefinieerd. Zo zijn er verboden praktijken, zoals emotieherkenning op de werkplek. En hoogrisicosystemen, zoals voor werving en selectie of management. Vanuit de AI-act zijn er verschillende instrumenten veiligheid en fundamentele rechten te borgen:

• recht op uitleg: werknemers hebben recht op transparantie bij individuele besluitvorming door AI (bijvoorbeeld bij ontslag of productiviteitscontrole);
• meldplicht: er moet een duidelijke procedure zijn voor het melden van inbreuken, inclusief bescherming voor melders (soort klokkenluidersrichtlijn);
• wetgeving: producten die op de Europese markt komen, moeten onverkort voldoen aan de geldende EU-regelgeving.

De regels zijn divers en ontwikkelen continu. Het is dan ook van belang om je hier als vakbondsvertegenwoordiger blijvend in te verdiepen. In een handreiking die VCP binnenkort uitbrengt, gaan we hier nader op in. De VCP zette eerder al op een rijtje welke elementen uit de AI-act het meest relevant zijn voor werknemers/werkgevers en de werkplek.

AI als de nieuwe General Purpose Technology (GPT)

AI is niet slechts een nieuwe tool, maar een fundamentele systeemtechnologie (GPT) die de aard van ons werk structureel transformeert. De inzet van AI vindt plaats langs twee strategische assen: enerzijds gericht op kostenbesparing en efficiëntie (in sommige gevallen minder mensen, minder administratieve lasten of snellere processen), anderzijds op innovatie en augmentatie (versterken van menselijke vermogens).

In de praktijk onderscheiden we drie varianten van uitvoering:

• human-led: de mens behoudt de volledige regie en gebruikt AI als ondersteuning;
• Human-in-the-loop: AI doet voorstellen of voert taken uit, maar menselijke controle op de output blijft noodzakelijk voor kwaliteit en ethiek;
• agent-led: systemen handelen verregaand autonoom, hoewel mensen altijd betrokken en verantwoordelijk blijven. Dit roept wel grote vragen op én vraagt een nog grotere rol van governance, guardrails, wettelijke en ethische kaders, audit trails, etc.

Deze technologische verschuiving leidt onherroepelijk tot verandering van werk, taakverschuivingen en een effect op de autonomie van professionals. Om deze transitie in goede banen te leiden is krachtig verandermanagement noodzakelijk. Essentieel hierbij zijn trainingen voor AI-geletterdheid om te borgen dat werknemers op alle niveaus over voldoende kennis en kunde beschikken om mee te kunnen praten, beslissen en participeren in de nieuwe digitale werkelijkheid.

Impact op de kwaliteit van arbeid

In het tweede deel van de middag vond een demonstratie van de Aanpak Begeleidingsethiek (ABE) plaats. Dat is een methode om met alle betrokkenen te verkennen hoe AI verantwoord kan worden geïmplementeerd op de werkvloer. Omdat AI invloed heeft op werk, taken en arbeidsverhoudingen, vraagt dat in de praktijk om gezamenlijke afwegingen van (onder andere) medewerkers, management en ICT. Aan de hand van een casus uit het publiek over een callcenter, waar een AI-tool gesprekken van medewerkers monitorde op gespreksduur en taalgebruik, onderzochten de deelnemers de effecten op onder meer autonomie, vertrouwen en rechtvaardigheid. Ook kwamen concrete handelingsopties naar voren om de technologie beter te laten aansluiten bij goed en waardevol werk, zoals uitzonderingen voor complexe of emotioneel beladen gesprekken.

Voor OR-leden en bestuurders is begeleidingsethiek een krachtige aanpak om met AI om te gaan. Vanuit de eigen praktijk, met betrokkenen, op een vlotte, concrete en constructieve manier. Zo kun je als organisatie of zelfs als sector stappen zetten met verantwoord innoveren. De ingebrachte casus was nuttig om zo met elkaar te verkennen hoe je samen het gesprek voert. Bovendien is de aanpak breder inzetbaar in andere sectoren en voor andere casuïstiek, zodat AI een nog grotere impact kan hebben op de kwaliteit van werk.

Instrumenten voor medezeggenschap

Om de belangen van professionals te borgen, moeten de Wet op de ondernemingsraden (WOR) en de cao actief worden benut. Om de achterban beter en krachtiger te positioneren kun je afspraken maken over het investeren in training, opleiding en expertise voor medewerkers en OR-leden. Het is van belang dat er maatregelen worden getroffen om een afdoende niveau van AI-geletterdheid te waarborgen bij het personeel dat betrokken is bij het bedienen en gebruiken van AI-systemen. Je kunt adviseren dat bij de invoering van een nieuw AI-systeem een proefperiode van één jaar wordt gehanteerd. En het recht op herbeoordeling als de techniek zich verder ontwikkeld heeft. Verder kun je gebruikmaken van praktische gidsen voor het inzetten van AI in een cao- en OR-context. De VCP stelt hier op korte termijn een handreiking voor beschikbaar.

Conclusie

Organisaties handelen niet vanzelfsprekend ethisch; dit vereist menselijke sturing. Om de AI-transitie vorm te geven is goed overleg, zoals tijdens dit evenement tussen Microsoft en de vakorganisaties, cruciaal om zo de transitie vorm te geven. En ook in een bredere context met sociale partners, andere maatschappelijke organisaties, overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen.

AI is een onderwerp waar je niet meer omheen kunt in cao-onderhandelingen of medezeggeschap, zodat de menselijke maat behouden blijft. De centrale vraag blijft immers hoe we menswaardig werk behouden in een vergrijzende economie met teruglopende en stagnerende productiviteit en tekorten in sectoren, waarbij technologie en AI in het bijzonder oplossingen kunnen bieden.

Meer informatie

• VCP: Samen voor mensgerichte AI